শিৱ কোন ? শিৱৰাত্ৰি কিয় পালন কৰা হয় ?

হিন্দুসকলে শিৱক পূজা কৰে কাৰণ শিৱ হ’ল জীৱনৰ ,বিনাশ, ৰূপান্তৰ আৰু আভ্যন্তৰীণ শান্তিৰ গভীৰ আধ্যাত্মিক সত্যৰ প্ৰতীক। হিন্দু ধৰ্মবিশ্বাস অনুসাৰে শিৱ কেৱল এজন দেবতা নহয়—তেওঁ সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডত শক্তিশালী ৰূপত সমতা স্হাপন কৰে আৰু চিৰন্তন সত্যৰ এক প্ৰতীক ৷ তেওঁ হ’ল –

১/বিনাশক আৰু ৰূপান্তৰকাৰী

হিন্দু দৰ্শনত সৃষ্টিৰ তিনিটা মুখ্য শক্তি আছে—

সৃষ্টি, পালন আৰু বিনাশ। শিৱৰ ভূমিকা হৈছে “বিনাশ”। হিন্দু ধৰ্মৰ ত্ৰিমূৰ্তিৰ ভিতৰত শিৱক “বিনাশক” ৰূপে জনা যায়৷ কিন্তু ইয়াত বিনাশক মানে হিংসা বা অকল্যাণ নহয়। এই  বিনাশ হ’ল অসৎ আৰু অন্যায় দূৰ কৰা;অজ্ঞানতা নাশ কৰা;অহংকাৰ (অহং) শেষ কৰি ক্ষতিকাৰক সকলো ৰিপুক  ধংস কৰি নতুন আৰম্ভণিৰ পথ মুকলি কৰা ৷ অৰ্থাৎ শিৱৰ বিনাশে পৃথিৱীলৈ ইতিবাচক পৰিবর্তন আনে । পৰিবর্তনক ভয় কৰিব নালাগে; ই জীৱন চক্ৰৰ স্বাভাৱিক অংশ। ই আমাক শিকাই যে সমাপ্তি কেতিয়াবা আৰম্ভণিৰ মূলভিত্তি হ’ব পাৰে।

২/বৈৰাগ্য আৰু ধ্যানৰ প্ৰতীক

শিৱক কৈলাশ পৰ্বতৰ ওপৰত গভীৰ ধ্যানত বহি থকা যোগীৰূপত দেখা যায়। শিৱ হ’ল মন আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ; সংসাৰৰ লোভ-লালসাৰ পৰা মুক্তি,

অন্তৰিক সচেতনতা আৰু আধ্যাত্মিক জাগৰণ; ভোগ-বিলাসৰ পৰা বিমুখ ,মন আৰু আত্মা স্থিৰ কৰি ৰখা আত্মশক্তি ৷ এই শক্তিয়ে আমাক শিকাই যে প্রকৃত শক্তি বাহিৰৰ জগতৰ নহয়, ভিতৰৰ মনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি সংযম হৈ শান্তভাবে নিজৰ আত্মশক্তিক জগাই ৰখা ৷শিৱই দেখুৱায় যে প্রকৃত শক্তি নিজৰ মন আত্মাৰ দ্বাৰা  নিয়ন্ত্ৰিত ৷বহু লোকে মনৰ শান্তি আৰু স্থিৰতাৰ বাবে শিৱৰ শৰণ লয়।

৩/অসৎ শক্তিৰ পৰা ৰক্ষা

ভক্তসকলে বিশ্বাস কৰে যে শিৱই নেতিবাচক শক্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে আৰু সংকটকালত সাহস দিয়ে।পুৰাণ অনুসাৰে সমুদ্ৰ মন্থনৰ সময়ত বিষ পান কৰি তেওঁ বিশ্বক ৰক্ষা কৰিছিল ৷ শিৱ হ’ল ত্যাগ, দায়িত্ব আৰু সাহসৰ প্ৰতীক। শিৱ হ’ল নেতিবাচক শক্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা ৰক্ষাকাৰক সত্তা৷ বিশ্বাস কৰা হয় যে শিৱই জীৱনৰ নেতিবাচক শক্তি দূৰ কৰে।ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল – বৃহত্তৰ কল্যাণৰ বাবে আত্মত্যাগ, বিপদত সাহস আৰু আনৰ সুৰক্ষাৰ দায়িত্ব লোৱা ৷ভক্তসকলে অনুভৱ কৰে যে শিৱৰ নাম স্মৰণে—দুখ-কষ্টৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাব পাৰি ৷অপকাৰী শক্তিৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায় ৷জীৱনৰ সংগ্ৰাম সন্মুখীন হ’বলৈ সাহস লাভ হয় ৷শিৱই আমাক সহনশীলতা আৰু নিৰ্ভীক হোৱাৰ  শিক্ষা দিয়ে।

৪/সমতা ,দয়াবান আৰু সামঞ্জস্যৰ প্ৰতীক

শিৱক ’ভোলানাথ’ বুলিও কোৱা হয়, তেওঁ সহজ-সৰল আৰু দয়ালু ৷তেওঁ সকলোকে সমদৃষ্টিৰে চায়।তেওঁৰ সৰল জীৱনযাপন কৰে শিৱৰ দুটা ৰূপ—

এটা হ’ল শান্ত আৰু স্থিৰ যোগী দ্বিতীয়টো হ’ল  ৰূদ্ৰ  বিনাশক ৷ এই দ্বৈত স্বভাৱে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা দিয়ে—শিৱ হ’ল সমতা ৰূপত শক্তিশালী ,দয়ালু ৰূপত শান্ত , ৰূদ্ৰ ৰূপত প্ৰচণ্ড আৰু শংকৰ ৰূপত কোমল আৰু মঙ্গলময়।

শিৱই আমাক শিকাই—

জীৱনত শক্তি আৰু মমতা দুয়োটাই প্ৰয়োজন। অতি কঠোৰতা জীৱনৰ বাবে ক্ষতিকাৰক,অতি কোমলতা কোনো সময়ত  দুৰ্বলতা। সঠিক সময়ত সঠিক স্বভাৱ গ্ৰহণ কৰাটোই হ’ল প্রকৃত সমতা । প্ৰকৃত শক্তি হৈছে কেতিয়াবা শান্ত আৰু কেতিয়া দৃঢ় হ’ব লাগে ৷ শিৱ হ’ল নেতিবাচক শক্তিৰ পৰা ৰক্ষাকাৰক ৷ বিশ্বাস কৰা হয় যে শিৱই জীৱনৰ নেতিবাচক শক্তি দূৰ কৰে। শিৱই নিৰাকাৰ বিশ্বচেতনাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে ৷ শিৱৰ উপাসনা হৈছে—অহংকাৰ নিয়ন্ত্ৰণ,পৰিবর্তন গ্ৰহণ,আভ্যন্তৰীণ শান্তি বিকাশ আৰু সত্য আৰু সৎ জীৱন যাপন সেইকাৰণে ভক্তগণৰ শিৱৰ সৈতে আধ্যাত্মিক সংযোগ ভয়ৰ বাবে নহয়,বৰঞ্চ ভালপোৱা, সন্মান আৰু গভীৰ ভক্তিৰ বাবে। 

শিৱৰ গাত থকা ভস্ম, সাপ (নাগ), চন্দ্ৰ আৰু জটা — এই সকলোবোৰ চিহ্নই জীৱনৰ গভীৰ আধ্যাত্মিকতাৰ শিক্ষা দিয়ে।ভগৱান শিৱৰ ভস্ম, নাগ আৰু চন্দ্ৰ জীৱনৰ অন্তিম সত্য আৰু গোপন অৰ্থ বুজাবলৈ প্ৰতীক হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়।

ভষ্ম –

সন্ন্যাসীসদৃশ বেশভূষা ,দেহত ভস্মই ইয়াকে দেখুৱায় যে বাহ্যিক সুন্দৰত নহয়, অন্তৰিক পবিত্ৰতাতেই প্ৰকৃত সত্তা লুকাই থাকে ৷অৰ্থাৎ এই দেহ অস্থায়ী ৷জীৱনৰ অন্তিম সত্য আৰু গোপন অৰ্থ বুজাবলৈ প্ৰতীক হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়।ভস্ম হ’ল নশ্বৰতা জীৱনৰ অন্তিম সত্যৰ প্ৰতীক।ই আমাক শিকাই এই দেহ অস্থায়ী অন্তিম ক্ষণত সকলোবোৰেই ভস্মলৈ ৰূপান্তৰিত হৈ পৰে৷

নাগ  সাপ-

শিৱৰ ডিঙিত মেৰিয়াই লৈ থকা সাপৰ অৰ্থ হৈছে—

মৃত্যুৰ ভয়ক বশ কৰা। ভয়ক জয় কৰা আৰু আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ৷ যাক আমি বুজি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰোঁ, তাক ভয় কৰিব নালাগে ৷ইন্দ্ৰিয় আৰু বাসনা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে জীৱন নিৰ্ভীক হয়৷ সময় (কাল)ৰ ওপৰত জ্ঞান থাকিলে ভয় কমে৷ সাপ শক্তি আৰু জাগ্ৰত সচেতনতাৰ প্ৰতীক।

অৰ্ধচন্দ্ৰ

শিৱৰ মূৰত ধাৰণ কৰা অর্ধচন্দ্ৰ মনৰ প্ৰতীক।

এই প্ৰতীকে আমাক শিকাই মনক সদায়  ঠাণ্ডা আৰু স্থিৰ ৰাখিব লাগে ৷জীৱনৰ বিভিন্ন পৰিবর্তনৰ মাজতো ধৈৰ্য আৰু সমতা ৰাখিব লাগে৷চন্দ্ৰই শীতলতা আৰু মানসিক শক্তিক  নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ শিক্ষা দিয়ে।

জটা 

শিৱৰ জটাসমূহ প্ৰকৃতিৰ বিস্তৃত শক্তিৰ প্ৰতীক।

জটা প্ৰকৃতি আৰু দিৱ্য শক্তিৰ ঐক্যতা৷ ঈশ্বৰ প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিটো উপাদানত বিদ্যমান৷গংগাক জটাত ধাৰণ কৰাটো দিৱ্য শক্তিৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সুৰক্ষাক সূচায় ৷আধ্যাত্মিক শক্তি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলেহে কল্যাণ হয় ৷জটাধাৰী ৰূপে শিৱৰ প্ৰকৃতি আৰু চেতনাৰ একতাক দেখুৱায়৷এই সকলোবোৰে আমাক শিকাই যে আমি নম্ৰ আৰু নিৰ্ভীক হ’ব লাগে লগত মনক সদায় শান্ত কৰি ৰাখিব লাগে ৷জন্তুৰ ছাল পৰিধান কৰি শিৱই সাধু আৰু আধ্যাত্মিক সঙ্গীসকলৰ মাজত বসবাস কৰে ৷ই দেখুৱায় যে তেওঁ ধন, জাতি বা সামাজিক মৰ্যাদাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিচাৰ নকৰে।সকলোকে সমান দৃষ্টিৰে চায়৷

সেইকাৰণেই সাধাৰণ মানুহৰ মাজত,সকলো দেৱতাৰ ভিতৰত  শিৱ অতিশয় আদৰণীয়। তেওঁ নম্ৰতা আৰু কৃপাৰ প্ৰতীক।

ত্ৰিনয়ন

শিৱৰ তৃতীয় নেত্ৰই সাধাৰণ দৃষ্টিৰে জ্ঞানক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ই আমাক অস্থিৰতাৰ মাজতো শান্ত আৰু সংকটত দৃঢ় হৈ থাকিবলৈ শিক্ষা দিয়ে।তৃতীয় চকু হ’ল উচ্চ চেতনা, আত্ম জ্ঞানৰ আৰু আত্মসচেতনতাৰ প্ৰতীক।শিৱৰ তৃতীয় চকুৱে সাধাৰণ দৃষ্টিৰে সত্যতা দেখুৱায়।তৃতীয় চকু “আজ্ঞা চক্ৰ” (ভ্ৰূমধ্য অংশ)ৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি গণ্য কৰা হয় । ই হ’ল অন্তৰদৃষ্টি, মানসিক স্পষ্টতা, আধ্যাত্মিক জাগৰণৰ লগতে আন্তৰিক বুজাবুজি ৷ যেতিয়া এই সচেতনতা জাগে, তেতিয়া ব্যক্তি অধিক শান্ত, সমতাসম্পন্ন আৰু জ্ঞানী হয়৷ আমাৰ দুটা চকুৱে বাহিৰৰ জগত দেখে,কিন্তু তৃতীয় চকুৱে ভ্ৰান্তিৰ আঁৰত থকা সত্য বাহ্যিক ৰূপৰ আঁৰত থকা বাস্তৱতা আৰু জীৱনৰ গভীৰ অৰ্থক প্ৰকাশ কৰে ৷ই আমাক শিকাই চকুৰে  কেৱল দেখা নহয়, গভীৰ ভাবে যিকোনো পৰিস্থিতিক বুজিব আৰু শিকিব লাগিব ৷ খং ৰাগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে৷ শক্তি ন্যায়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে সচেতনতা অবিহনে শক্তি বিপজ্জনক সত্য শক্তি হৈছে আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ।

      হিন্দুসকলে শিৱক পূজা কৰে কাৰণ তেওঁ—সত্য আৰু চেতনাৰ প্ৰতীক,অন্তৰিক শক্তিৰ উৎস৷ অহংকাৰ আৰু অজ্ঞানতাৰ বিনাশক, আধ্যাত্মিক জাগৰণৰ পথপ্ৰদৰ্শক৷ শিৱৰ উপাসনা কৰা মানে হ’ল ভক্তই নিজৰ অন্তৰ শুদ্ধ কৰি সত্য, সমতা আৰু শান্তিৰ পথত আগবাঢ়া। হিন্দুসকলে শিৱক কেৱল এজন দেৱতা হিচাপে নহয়, জীৱন, পৰিবর্তন আৰু চূড়ান্ত সত্যৰ গভীৰ আধ্যাত্মিক প্ৰতীক হিচাপে পূজা কৰে। 

হিন্দুসকলে মহা শিৱৰাত্ৰি উদযাপন কৰে শিৱক সন্মান আৰু উপাসনা কৰিবলৈ। “শিৱৰাত্ৰি” শব্দৰ অৰ্থ হৈছে “শিৱৰ পৱিত্ৰ ৰাতি”। এই ৰাতিটোক বছৰৰ আটাইতকৈ আধ্যাত্মিক শক্তিশালী ৰাতিসমূহৰ ভিতৰত এটা বুলি গণ্য কৰা হয়।

ইয়াক কিয় উদযাপন কৰা হয় –

 শিৱ পাৰ্বতীৰ দিৱ্য বিবাহ

বহু পৰম্পৰা অনুসাৰে এইদিনাই ভগৱান শিৱই দেবী পাৰ্বতীৰ সৈতে বিবাহ সম্পন্ন কৰিছিল।প্ৰতীকাত্মক ৰূপত পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীৰ ঐক্যশক্তি আৰু মমতাৰ সমতা,সম্পৰ্কত সমন্বয় আৰু সন্মান ৷ভক্তসকলে সুখী দাম্পত্য জীৱন আৰু সুদৃঢ় সম্পৰ্কৰ বাবে শিৱক উপাসনা কৰে ৷ দেৱী পাৰ্বতী  কঠোৰ তপস্যা কৰি ভগৱান শিৱক পুনৰ স্বামী ৰূপে লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ অটল ভক্তি আৰু তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ ভগৱান শিৱে ফাল্গুন কৃষ্ণ চতুৰ্দশীৰ নিশাত পাৰ্বতীৰ সৈতে বিবাহ সম্পন্ন কৰিছিল।

আধ্যাত্মিকতা জাগ্ৰত কৰা ৰাতি

বিশ্বাস কৰা হয় যে শিৱৰাত্ৰি দিনাখন ৰাতি আধ্যাত্মিক শক্তি অত্যন্ত জাগ্ৰত থাকে।এইদিনা লোকসকলে উপবাস কৰে ৷জল অভিষেক কৰি  গোটেই ৰাতি “ওঁ নমঃ শিৱায়” জপ কৰে ৷ শিৱক ধ্যান কৰি গোটেই ৰাতি জাগি থকাটো সচেতনতাৰ প্ৰতীক ইয়াৰ দ্বাৰা অজ্ঞানতা আৰু মনৰ অন্ধকাৰৰ ওপৰত জয় লাভ কৰিব পাৰি ৷ শিৱৰাত্ৰি হ’ল অহংকাৰ, ভয় ,নেতিবাচক চিন্তাৰ ওপৰত জয়ৰ প্ৰতীক ৷ বাসনাৰ নিয়ন্ত্ৰণ ৷ই আমাক আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অন্তৰৰ পবিত্ৰতাৰ শিক্ষা দিয়ে।

আধ্যাত্মিকভাৱে শিৱৰাত্ৰি কেৱল এটা উৎসৱ নহয়,ই হৈছে—মন শান্ত কৰা জীৱনৰ ওপৰত চিন্তা কৰা,ভুলসমূহ ত্যাগ কৰি ,নতুন আধ্যাত্মিক যাত্ৰা আৰম্ভ কৰা৷ বিশ্বাস কৰা হয় যে এই পৱিত্ৰ ৰাতিত আন্তৰিক ভাৱে কৰা প্ৰাৰ্থনাই শান্তি, শক্তি আৰু আশীৰ্বাদ প্ৰদান কৰে। অৰ্থাৎ শিৱৰাত্ৰি হৈছে ভক্তি, শৃঙ্খলা আৰু আধ্যাত্মিক বিকাশৰ এক পৱিত্ৰ ৰাতি।ই আমাক নিজৰ অন্তৰ পৰিশুদ্ধ কৰি সত্য আৰু শান্তিৰ পথত আগবাঢ়িবলৈ উৎসাহিত কৰে।

শিৱৰ তাণ্ডৱ নৃত্য 

কোৱা হয় যে এই ৰাতিতেই শিৱই তাণ্ডৱ নৃত্য কৰিছিল সৃষ্টি আৰু বিনাশৰ বাবে । ই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে জীৱন চক্ৰত চলি থকা জন্ম, বিকাশ, পৰিবর্তন, নবীকৰণ আদি অৰ্থাৎ জীৱনত অহা সকলো পৰিবর্তন এই  বিশ্ব-লীলাৰ অংশ বিশেষ৷ এই তাণ্ডৱ নৃত্য হৈছে সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰৰ মহা নৃত্য। এই নৃত্যই ব্ৰহ্মাণ্ডত সমতাৰ গুৰুত্বক উদ্ভাসিত কৰে। ভক্তসকলৰ বিশ্বাস যে এই নিশাত জাগি ধ্যান কৰিলে তেওঁলোক শিৱৰ শক্তিৰ সৈতে সংযুক্ত হ’ব পাৰে, যাৰ ফলত অন্তৰৰ শান্তি, সমন্বয় আৰু জ্ঞান লাভ হয়।

আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব:

বিশ্বাস কৰা হয় যে এই নিশাতে ভগৱান শিৱৰ জ্যোতিলিঙ্গই (আলোক স্তম্ভ) প্ৰকাশ লাভ  কৰিছিল ৷ যোগী পৰম্পৰা অনুসৰি, এই নিশাত গ্ৰহসমূহৰ অৱস্থান এনে হয় যে মানুহৰ ভিতৰত থকা আধ্যাত্মিক শক্তিৰ প্ৰবাহ অধিক মজবুত হয়  আৰু যিসকল যোগীয়ে ধ্যানত থাকে তেওঁলোকৰ ধ্যান আৰু আত্ম-অনুভূতিৰ বাবে এই ৰাতি আটাইতকৈ উত্তম সময় বুলি গণ্য কৰা হয় ৷ সাধকসকলৰ পৰম্পৰাত এই দিনটোৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে, কাৰণ ই আধ্যাত্মিক সাধকৰ বাবে সম্ভাৱনাৰ পথ মুকলি কৰি দিয়ে।সেই কাৰণেই ঋষি-মুনি আৰু যোগীসকলে এই মহাশিৱৰাত্ৰিত ব্ৰহ্মাণ্ডীয় শক্তিক ফলপ্ৰসূভাৱে গ্ৰহণ আৰু প্ৰবাহিত কৰিবলৈ ৰাতি জাগি , ধ্যান কৰি  সিদ্ধি লাভ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে৷

বিষপান আৰু বিশ্বৰ সুৰক্ষা: 

এই নিশাতে ভগৱান শিৱই সমুদ্ৰ মন্থনৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা বিষ পান কৰি বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক ৰক্ষা কৰি ‘নীলকণ্ঠ’ নামেৰে পৰিচিত হৈছিল।

আধ্যাত্মিকভাৱে শিৱৰাত্ৰি কেৱল এটা উৎসৱ নহয়,ই হৈছে—মন শান্ত কৰা জীৱনৰ ওপৰত চিন্তা কৰা,ভুলসমূহ ত্যাগ কৰি ,নতুন আধ্যাত্মিক যাত্ৰা আৰম্ভ কৰা৷ বিশ্বাস কৰা হয় যে এই পৱিত্ৰ ৰাতিত আন্তৰিক ভাৱে কৰা প্ৰাৰ্থনাই শান্তি, শক্তি আৰু আশীৰ্বাদ প্ৰদান কৰে। অৰ্থাৎ শিৱৰাত্ৰি হৈছে ভক্তি, শৃঙ্খলা আৰু আধ্যাত্মিক বিকাশৰ এক পৱিত্ৰ ৰাতি।ই আমাক নিজৰ অন্তৰ পৰিশুদ্ধ কৰি সত্য আৰু শান্তিৰ পথত আগবাঢ়িবলৈ উৎসাহিত কৰে।

ড° প্ৰীতি ৰেখা বৰা

১৬/২/২৬